مۇستەملىكىچىلەرنىڭ ئەڭ چوڭ قورالى — بېسىۋېلىنغان خەلقنىڭ تارىخىنى ئۆچۈرۈپ، ئۇلارغا ئۆزىنى ئۇنتۇلدۇرۇشتۇر. — فرانتز فانون (Frantz Fanon)
بۈگۈنكى كۈندە شەرقىي تۈركىستان يېقىنقى زامان تارىخىدا خىتاي تاجاۋۇزچى دۆلىتىنىڭ مۇستەملىكىگە قارشى ئېلىپ بېرىلغان مىللىي ئازاتلىق ھەركىتى تارىخىغا نەزەر تاشلىغاندا، كۆپىنچە كىشىلەرنىڭ ئېڭىدا ئالدى بىلەن 1990-يىلدىكى «بارىن ئىنقىلابى»، 1997-يىلدىكى «غۇلجا قىرغىنچىلىقى» ياكى 2009-يىلدىكى «ئۈرۈمچى 5-ئىيۇل قىرغىنچىلىقى» كۆز ئالدىمىزغا كىلىدۇ. لېكىن، تارىخنىڭ تەسۋىرسىز قاتلاملىرىدا خىتاي دۆلىتىنىڭ ئاتالمىش «ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىش» دەۋرىگە قەدەم باسقان دەسلەپكى يىللىرىدىلا پارتلىغان، كېيىنكى 40 يىللىق مۇستەملىكە سىياسىتىنىڭ يۆنىلىشىنى بەلگىلىگەن بىر مىللىي قارشىلىق ھەركىتى يوشۇرۇنۇپ ياتىدۇ. بۇ—1981-يىلى 10-ئاينىڭ 30-كۈنى « ئۇيغۇر كۈلتۈرىنىڭ بۆشۈكى» دەپ تەرىپلىنىدىغان 11-ئەسىردە قاراخانىلار خاندانلىقىنىڭ پايتەختى بولغان، شۇنداقلا 1933-يىلى شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جمھۇرىيتى قۇرۇلغان قەدىمىي شەھەر قەشقەردە يۈزبەرگەن خىتاي ھاكىمىيىتىگە قارشى «30-ئۆكتەبىر مىللىي قارشىلىق ھەركىتى» دۇر.
بۇ مىللىي قارشىلىق ھەركىتى- بىر كېچىدىلا پۈتۈن بىر شەھەرنى غەزەپكە چۆمدۈرگەن. بۇ پەقەت ئاممىۋى نارازىلىقلا ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ «ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىش» دەۋرىدىكى مىللىي سىياسىتىنىڭ ئاجىزلىقىنى ۋە ئىشغالىيەت ئاستىدىكى شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۋاتقان ئاتالمىش «مىللىي ئاپتونومىيە» سىياسىتىنىڭ بىر ساختا سىياسەت ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلىغان تارىخىي بۇرۇلۇش نۇقتىسى ئىدى.
1. تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش: «يۇمشاش» شۇئارلار بىلەن زەنجىرسىمان زىددىيەتلەر
1976-يىللارنىڭ ئاخىرى خىتايدا «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» ئاخىرلىشىپ، خۇ ياوباڭ باشلامچىلىقىدىكى ئاتالمىش «بويۇنتۇرۇقنى يېنىكلىتىش» سىياسەتلىرى ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولسىمۇ، ئىشغالىيەت ئاستىدىكى شەرقىي تۈركىستاندا يەنىلا زۇلۇم ۋە ئادالەتسىزلىكلەر بىلەن ئۆزگەرمىگەن ئىدى. 1969-يىلىدىكى «شەرقىي تۈركىستان خەلق ئىنقىلابىي پارتىيەسى» بىلەن مۇناسىۋەتلىك «مىجىت-ئاخۇنوپ قوزغىلىڭى»دىن 12 يىل ئۆتكەندە پارتلىغان بۇ قارشىلىق ھەركىتى ئالدىدىمۇ بىر يۈرۈش جىددىي زىددىيەتلەر يۈز بەرگەن ئىدى. مەسىلەن، قارغىلىقتا يۈز بەرگەن «مەسچىت ۋەقەسى» ۋە «قوتاز ۋەقەسى»، شۇنداقلا پەيزىۋاتتا ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ قورال-ياراق ئىسكىلاتىنى بۇلاپ قارشىلىق كۆرسىتىشى قاتارلىق شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ خىتاي تاجاۋۇزچىلىقىغا قارشى ئازادلىق ھەرىكىتىنىڭ ئىزچىل داۋاملىشىۋاتقانلىقىنىڭ ئالامەتلىرى ئىدى.
ئىندىئانا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئورتا ياۋرۇ ئاسىيا تەتقىقاتچىسى ۋە ئۇيغۇرشۇناس گاردنېر بوۋىڭدون (Gardner Bovingdon) ئۆزىنىڭ داڭلىق ئەسىرى «The Uyghurs: Strangers in Their Own Land» (ئۇيغۇرلار: ئۆز زېمىنىدىكى ياتلار ) دا كۆرسەتكىنىدەك، 1980-يىللارنىڭ باشلىرىدا بۇرايونغا ئۈزلۈكسىز كۆچۈرۈپ كېلىنگەن خىتاي كۆچمەنلىرى، بىڭتۇەننىڭ (خىتاي ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى) مىللىي ئىمتىيازلىق ئورنى ۋە يەرلىك ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز زېمىنىدا ئۇچرىغان ئىشسىزلىق بىلەن تەڭسىزلىكلىرى جەمئىيەتتە پارتلاشقا تەييار تۇرغان بىر ئوت پىلتىسنى شەكىللەندۈرگەن ئىدى.
2. ۋەقەنىڭ تەپسىلاتى: بىر تال ئوۋ مىلتىقىدىن پارتلىغان شەھەر
1981-يىلى 10-ئاينىڭ 30-كۈنى قەشقەر شەھەر مەركىزىدىكى ماددىي ئەشيا ئىدارىسىدا يۈز بەرگەن بىر ۋەقە، يىغىلىپ قالغان بۇ غەزەپنىڭ كونترول قىلغىلى بولمايدىغان بىر نۇقتىدا پارتلىشىغا تۈرتكە بولدى.
ئۇيغۇر دېھقان ئابدۇلكېرىم توختام بويىچە ئىدارە ئىچىدىكى سۇ كۆلچىكىنى تازىلاۋاتقاندا، تارقالغان سېسىق پۇراقتىن بىئارام بولغان يې شىن (Ye Xin) ئىسىملىك بىر خىتاي دۇكاندار ئۇنىڭ بىلەن جېدەللەشكەن. ئابدۇلكېرىم ئۆزىنىڭ توختاملىق ئىشىنى قىلىۋاتقانلىقىنى، پىكرى بولسا مەسئۇللارغا ئېيتىشى كېرەكلىكىنى ئېيتقان بولسىمۇ، ھېلىقى خىتاي دۇكاندار ئۆيىدىن يەل مىلتىقىنى (ئوۋ مىلتىقىنى) چىقىرىپ، ئابدۇلكېرىمنىڭ قاڭشىرىغا ئېتىپ نەق مەيداندا ئۆلتۈرۈۋەتكەن.
خىتاي جىنايەتچىنىڭ ئوچۇق-ئاشكارا بۇ ۋەھشىيلىكى ۋە دائىرىلەرنىڭ ئادالەتنى بىر تەرەپ قىلىشتىكى بىر تەرەپلىمە، مۇستەملىكچىلىك پوزىتسىيەسى 50 مىڭدىن ئارتۇق ئۇيغۇر خەلقىنى قوزغاپ، ئادالەتسىزلىككە قارشى نامايىش قىلىشقا مەجبۇر قىلدى. دەسلەپتە «قاتىلنى تۇتۇپ جازالاپ بېرىش» تەلىپى بىلەن تىنچ باشلانغان بۇ نامايىش، كېيىنچە خىتاي مۇستەملىكىچىلىكىگە قارشى ئاممىۋى قارشىلىققا ئايلانغان.»
قانلىق ئەينەك ئارقىسىدىكى روھىي نىدا
ۋەقەگە گۇۋاھ بولغۇچىلار ئەسلىمىلىرىدە ئىنساننىڭ يۈرەكنى ئېزىدىغان ۋەھىمىلىك، ئېچىنىشلىق بىرەر ۋەقە مۇنداق خاتىرلەنگەن:
« ئىشخانا ئىچىدىكى بىر ئۇيغۇر كىشى ئىشىكنىڭ ئۈستىدىكى دېرىزە ئەينىكىنى قولى بىلەن ئۇرۇپ چېقىۋەتكەن ئىدى. قولى قاناپ كەتكەن بولسىمۇ، ئۇ بۇنىڭغا پەرۋا قىلماي، سىرتتا جەسەتنى تەلەپ قىلىۋاتقانلار ئارىسىدىكى ئۆزىگە تونۇش كىشىلەرنىڭ ئىسىملىرىنى بىر-بىرلەپ ئاتاپ توۋلاۋاتاتتى… ئاغزىدىن شالىنى چاچرىتىپ، سىرتتىكىلەرگە خىتاب قىلىۋاتاتتى».
بۇ كۆرۈنۈشنىڭ تۈپ مەقسىتى شۇ ئىدىكى: بۇ ئۇيغۇر كىشى ئۆزىنىڭ يارىلانغىنىغا ياكى ئاققان قانغا قارىماي، تاشقى دۇنياغا ۋە كوچىغا يىغىلغان مىڭلىغان قېرىنداشلىرىغا خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ بۇ يەردىكى يەرلىك كىشىلەرگە قاراتقان قانۇنسىزلىقى، ۋەھشىيلىكى ۋە ئادالەتسىزلىكىنى ئۆز جېنى بەدىلىگە پاش قىلىۋاتاتتى. يەنى بۇ ھەرىكەت پەقەت بىر شەخسنىڭ ئۆلۈمىگە قىلىنغان ماتەم ئەمەس، بەلكى «قاراڭلار، بىزنىڭ بېشىمىزغا كېلىۋاتقان كۈن مانا شۇ!» دېگەن ئاۋاز، بىر مىللەتنىڭ ئىچكى پەريادى ۋە ئويغىنىش نىداسى ئىدى.
بۇ قانلىق قول—پەقەت بىر جىنايەتكە بولغان نارازىلىق ئەمەس، بەلكى يىللاردىن بېرى ئادالەتسىزلىك ئاستىدا بېسىلىپ كەلگەن پۈتۈن بىر مىللەتنىڭ روھىي نىداسى ۋە ئىستىخىيىلىك پارتىلشى ئىدى.
3. توققۇز كۈنلۈك «ئازاد رايون»، ياشلار تەشكىلاتى ۋە ھۆكۈمەت مەنبەلىرىدىكى ئېتىراپ
بۇ قارشىلىق ھەركىتىدىن كېيىن قەشقەر شەھىرى 11-ئاينىڭ 9-كۈنىگىچە (تەخمىنەن 9 كۈن) گويا خىتاي كونتروللۇقىدىن چىقىپ «ئازاد رايون» ھالىتىدە تۇرغان. خىتاي ساقچىلىرى، ئەسكەرلىرى ۋە كۆچمەنلىرى كوچىلارغا چىقىشقا جۈرئەت قىلالمىغان، بىر قىسىم خىتاي ئەمەلدارلىرى ۋەزىپىلىرىدىن ئىستىپا بېرىپ ئىچكىرى ئۆلكىلەرگە قاچقان. خىتاي دائىرىلىرىنىڭ شەھەرنى دەرھال تىزگىنلىيەلمەسلىكىگە تارىخىي مەنبەلەردە تىلغا ئېلىنغان». «ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇيغۇرىستان ياش ئۇچقۇنلار ئىتتىپاقى ( ئاساسلىقى قەشقەر شەھەرلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى ۋە ياشلىرىدىن تەركىب تاپقان، خىتايغا قارشى تام گېزىتلىرى ۋە شوئارلارنى چاپلاپ كەلگەن مەخپىي ياشلار تەشكىلاتى) نىڭ پۈتۈن شەھەرگە ئادالەت ۋە مۇستەقىللىق تەلىپى بىلەن تارقاتقان ھەيۋىسى سەۋەب بولغان.
بۇ ۋەقەنىڭ تارىخىي ۋە سىياسىي ئەھمىيىتىنىڭ زورلىقى شۇ يەردىن كۆرۈلىدۇكى، ھەتتا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆزنىڭ رەسمىي مەنبەلىرىمۇ ئۇنىڭ تەسىرى ۋە سەۋىيەسىنى يوشۇرۇپ قالالمىغان. 1999-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم پارتىيە تارىخ تەتقىقات ئىشخانىسى تۈزۈپ، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى نەشر قىلغان «شىنجاڭدىكى مىللىي بۆلگۈنچىلىككە قارشى تۇرۇش كۈرەش تارىخى» ناملىق كىتابتا بۇ ۋەقە مۇنداق بايان قىلىنغان:
100 مىڭدىن ئارتۇق نوپۇسى بار قەشقەر شەھىرى بىر مەھەل زوراۋانلار كونتروللۇقىغا چۈشۈپ قالدى. زوراۋانلار قوللىرىغا خەنجەر، كالتەك، قامچىلارنى ئېلىپ ‘خەنزۇلارنى يوقىتايلى’, ‘خىتاي ھۆكۈمىتىنى يوقىتايلى’, ‘ئۇيغۇرىستان جۇمھۇرىيىتى ياشىسۇن’ دېگەندەك ئىنقىلاپچىل شۇئارلارنى توۋلىغان. شۇ قېتىملىق ۋەقەدە 600 دىن ئارتۇق خەنزۇ تاياق يېدى… بۇ شىنجاڭ تىنچ ئازاد بولغاندىن بۇيانقى بىر قېتىملىق ئەڭ ۋەھشىي بولغان خەنزۇلارغا قارشى تۇرۇش ۋەقەسى ھېسابلىنىدۇ».
11-ئاينىڭ 9-كۈنى سەھەر سائەت ئىككىدىن باشلاپ مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ 17 ئەزاسى تۇتقۇن قىلىنغاندىن كېيىن، خىتاي ھۆكۈمىتى ئاقسۇ، ئاتۇش، خوتەندىن ئەسكەر يۆتكەپلا قالماي، ھەتتا ئىچكىرى خىتايدىنمۇئەسكەر يۆتكەپ كېلىپ قەشقەرنى تۆت ئەتراپتىن قامال قىلغان ھەمدە 1000 دىن ئارتۇق ئۇيغۇر ياشلىرىنى تۇتقۇن قىلىپ ئېغىر قاماق جازالىرىغا مەھكۇم قىلغان. شۇندىن كېيىن قەشقەر خىتاينىڭ رەسمىي ھۆججەتلىرىدە « مەملىكەت بويىچە 10 خەتەرلىك رايۇننىڭ بىرى ۋە بىرىنجىسى» دەپ ئاتالغان قەشقەرگە خېلى بىر زامانغىچە خىتاي كۆچمەنلىرى ئاياق بېسىشقا جۈرئەت قىلالمىغان.
4. غەرب ئالىملىرىنىڭ ئانالىزى: تارىخىي بۇرۇلۇش نۇقتىسى
غەرب تەتقىقاتچىلىرى ۋە سىياسەتشۇناسلىرى ئۈچۈن 1981-يىلدىكى قەشقەر ۋەقەسى خىتاينىڭ ئاتالمىش «ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىش» دەۋرىدىكى مىللىي سىياسىتىنىڭ قانداق مەغلۇپ بولغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان ئاچقۇچلۇق نۇقتا ھېسابلىنىدۇ:
- جېيمىس مىللۋارد (James A. Millward): جېورجتاۇن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى بولۇپ, ئۆزىنىڭ Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang ناملىق كىتابىدا؛ خۇ ياوباڭ ئوتتۇرىغا قويغان ئاتالمىش «يۇمشاق سىياسەت» بىلەن يەرلىك خىتاي كادىرلىرىنىڭ مۇستەملىكىچىچە رېئاللىقى تاقاشقانلىقىنى، بۇ ۋەقە ھۆكۈمەت ئىچىدىكى قاتتىق قول كۈچلەرگە «رايوندا كەچۈرۈمچانلىق يارىمايدۇ» دېگەن باھانىنى بەرگەنلىكىنى تەھلىل قىلىدۇ.
- مايكول دىللون (Michael Dillon): ئەنگىلىيەلىك خىتايشۇناس بولۇپ, Xinjiang: China’s Muslim Far Northwest ناملىق ئەسىرىدە؛ بۇ ۋەقەنى «خىتاينىڭ ئىسلاھات دەۋرىدىكى تۇنجى ئاممىۋى ئېتنىك كىرىزىسى» دەپ ئاتىغان ۋە ئىقتىسادىي ئۆزگىرىشلەر مىللىي ئازادلىق ۋە ئادالەت ئېھتىياجىنى ھەرگىز باسالمايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
- گاردنېر بوۋىڭدون (Gardner Bovingdon): ئىندىئانا ئۇنىۋېرسىتېتى پروفېسسورى بولۇپ, The Uyghurs: Ethnicity, Nationalism, and the State in Xinjiang ناملىق كىتابىدا؛ رايونغا خىتاي ئۆلكىلىرىدە خىتاي كۆچمەنلىرىنى كەڭ كۆلەمدە كۆچۈرۈپ كېلىش سىياسىتى، يەرلىك ئۇيغۇرلارنىڭ سىستېمىلىق ھالدا ئىشسىز قالدۇرلۇشى ۋە قانۇن ئالدىدىكى تەڭسىزلىكلەرنىڭ بۇ خىل پارتلاشلارنىڭ تۈپ يىلتىزى ئىكەنلىكىنى ئىلمىي ئاساستا ئىسپاتلاپ بەرگەن.
5. خۇلاسە: ئۇنتۇلغان بىر تارىخ، ئويغانغان بىر ھەقىقەت
1981-يىلى 10-ئاينىڭ 30-كۈنى يۈز بەرگەن قەشقەردىكى بۇ مىللىي قارشىلىق ھەرىكىتى، خىتاينىڭ ئىسلاھات دەۋرىدىكى دەسلەپكى يىللاردا يولۇققان تۇنجى چوڭ سىياسىي كىرىزىسى ئىدى.»
بۈگۈنكى كۈندە بۇ تارىخىي مىللىي قارشىلىق ھەركىتى ئۇيغۇر خەلقى ئارىسىدا ئاساسەن ئۇنتۇلۇپ كەتكەندەك قىلسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ بۈگۈنكى كۈن ئۈچۈن بەرگەن ساۋاقلىرى ئىنتايىن چوڭقۇر. بۇ مىللىي قارشىلىق كۈرشى بىزگە شۇنى ئۆگىتىدۇكى: شەرقىي تۈركىستاندىكى قارشىلىق زىددىيەتلەر ھېچقاچان سىرتقى كۈچلەرنىڭ كۈشكۈرتىشىدىن بىر كېچىدىلا پەيدا بولغىنى يوق. ئۇ—خىتاي مۇستەملىكىچى ھۆكۈمىتىنىڭ سىستېمىلىق ئادالەتسىزلىكىگە، شەرقىي تۈركىستان زېمىنىغا خىتاي ئۆلكىلىرىدىن كەڭ كۆلەمدە خىتاي كۆچمەنلىرىنى كۆچۈرۈپ كېلىپ يەرلىك خەلقنى ئۆز زېمىنىدا غېرىپ ۋە ھوقۇقسىز قالدۇرۇش سىياسىتىگە، جىنايەتچىنى قوغداپ يەرلىك خەلقنى ھاقارەتلىگەن زوراۋانلىق سىستېمىسىغا قىلىنغان ئەڭ تەبىئىي، ئەڭ ھەقلىق قارشىلىق ھەرىكىتى ئىدى.
تارىخنى ئەسلەش ئۆتمۈشكە قاراپ ياشاش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ھەقىقەتنى ئۇنۇتماي كەلگۈسىگە يول ئېچىش ئۈچۈندۇر. 1981-يىلدىكى قەشقەر مىللىي قارشىلىق ھەرىكىتىنى ۋە شۇ كۈنى ئىشىك-دېرىزىلەرنى چېقىپ، قانلىق قوللىرى بىلەن ئادالەت نىداسىنى كۆتۈرگەن روھلارنى ئەسلەش پەقەت ئۆتمۈشتىكى بىر كۈننى خاتىرىلەشلا ئەمەس، بەلكى بۈگۈن 21-ئەسىردىكى ئەڭ ئېغىر ئىرقىي قىرغىنچىلىقلارنىڭ بىرىگە دۇچ كېلىۋاتقان شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ زۇلمەتلىك رېئاللىقىنىڭ تارىخىي يىلتىزلىرى ۋە تۈپ سەۋەبلىرىنى چۈشىنىشنىڭ مۇھىم ئاچقۇچىدۇر. قەشقەرنىڭ قەدىمىي كوچىلىرىدا ئىز قالدۇرغان بۇ قانلىق ۋە ئازابلىق تارىخ زۇلمەتنى يېرىپ چىقىدىغان ئەركىنلىك تاڭىنىڭ، ھەقىقەتنىڭ ۋە ئادالەتنىڭ ئۆلمەس داستانى سۈپىتىدە ھامان ئەۋلادتىن ئەۋلادقا يۆتكىلىپ، شانلىق بىر مەشئەلدەك يورۇپ تۇرىدۇ.
ئابدۇرېھىم غېنى ئۇيغۇر
يېزىلغان ۋاقتى: 2026-يىلى 10-ئاينىڭ 30-كۈنى
پايدىلانما مەنبەلەر:
- شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم پارتىيە تارىخ تەتقىقات ئىشخانىسى: «شىنجاڭدىكى مىللىي مۇستەقىللىكкə قارشى تۇرۇش كۈرەش تارىخى» (شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 1999-يىل 4-ئاي). — (خىتاي كومپارتىيەسىның ئۆز ئورگان ھۆججىتى بولۇپ، ۋەقەنىڭ كۆلىمى және توۋلانغان شۇئارلارنى ئېتىراپ قىلغان ئاساسلىق مەنبە).
- Gardner Bovingdon (گاردنېر بوۋىڭدون): The Uyghurs: Ethnicity, Nationalism, and the State in Xinjiang (Columbia University Press). — (ئىندىئانا ئۇنىۋېرسىتېتىның پروفېسسورى بولۇپ، رايوندىكى ئىجتىمائىي تەڭسىزلىك және كۆچمەنлөр سىياسىتىның زىددىيەتنى كەلتۈرۈپ چىقارغانلىقىنى تەھلىل قىلغان كىتاب).
- James A. Millward (جېيمىس مىللۋارد): Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (Columbia University Press). — (جېورجتاۇن ئۇنىۋېرسىتېتىның پروفېسسورى؛ 1980-يىللاردىكى سىياسىي يۇمشاش بىلەن رېئاللىقның توقۇنۇشى және ئۇنىڭ كېيىنكى قاتتىق قول سىياسەتلەرге ئۆتۈشتە تۈرتكە بولغانلىقىنى يازغان ئەسەر).
- Michael Dillon (مايكول دىللون): Xinjiang: China’s Muslim Far Northwest (Routledge Curzon). — (ئەنگىلىيەلىك تەتقىقاتچى؛ 1981-يىلدىكى قەشقەر ۋەقەسىنى خىتاينىڭ ئىسلاھات دەۋرىدىكى «تۇنجى چوڭ ئاممىۋى كىرىزىسى» سۈپىتىدە باھالىغان تەتقىقاتى).
ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى (RFA) تارىخىي ئارخىپلىرى:«قەشقەر تارىخىدىكى 30-ئۆكتەبىر ۋەقەسى
